كودكان با افزايش سن؛ مسئوليت هاي خود را زماني به درستي انجام مي دهند كه از قبل در خانواده شان؛ هريك از اعضاي خانواده براي مسئوليت خاصي تحت شرايط عادلانه مشخص شده باشند. نه اينگونه كه پدر و مادر يا ديگر اعضاي خانواده به صورت لحظه اي براي هر فرد وظيفه اي معين كنند.
چگونه و در چه زماني مسئوليت بر عهده كودك قرار بدهيم :
يكي از مسائل مهمي كه در بخش تربيت كودك بيان مي شود؛ اين است كه از چه دوره اي ميتوانيم انتظار انجام مسئوليت از كودكان را داشته باشيم . به عبارت ديگر ؛ چه موقع مي توانيم مسئوليت انجام كاري را به عهده كودكانمان قرار بدهيم و انتظار انجام آن كار را از كودك داشته باشيم . عنوان اين موضوع به ويژه در هنگامي كه والدين بيش از حد نياز به فراهم كردن نياز هاي كودك مي پردازند و سبب به عقب انداختن انجام كار توسط كودكان مي شوند ؛ بسيار حائز اهميت مي باشد. زيرا اگر فرزند شما در طول سال هاي متوالي رشد و تحول خود ؛ هيچ گاه متوجه وظايف و مسئوليت هايي كه در چارچوب خانواده دارد نشود ؛ كاملا روشن است كه در دوران بزرگسالي به وظايف و مسئوليت هاي خود اهميت چنداني نمي دهد.
مطالب مرتبط:
دخترم، پسرم، به من گوش بده
مسئوليت پذيري نقش بسزايي در موفقيت انسان دارد و مشخص كردن احساس مسئوليت امري ذاتي نيست، بلكه اين خصوصيت در بافت خانواده و رابطه هاي اجتماعي و تعاملاتي كه فرد با ديگر افراد دارد ، امكان رشد پيدا مي كند و و پدر و مادر در اين زمينه نقش محوري را درمنتقل كردن روحيه اي مسئولانه به فرزندان خود دارند.
۱-به فرزندان خود نشان دهيد كه آن ها زندگي مستقلي از شما دارند
زمان هايي را براي انجام اين كار به خودتان اختصاص بدهيد . والديني كه يك زندگي مجزا از فرزندانشان ندارند به فرزندانشان مي آموزند كه دنيا تنها در اطراف آن ها مي چرخد . مهم است كه همان ابتدا به كودك آموخته شود كه بعضي مواقع پدرش ميل به مطالعه دارد و نمي تواند با او بازي كند . نياز هاي فرزندانتان را مهيا كنيد و سپس در حالي كه به نياز هاي خودتان رسيدگي مي كنيد ، كودك را ملزم كنيد كه بعضي از نياز هايش را خودش برآورده كند . در حالي كه مجزا بودن خود را حفظ مي كنيد با ناكامي بودن او همدلي كنيد.
۲-شرايط را براي عبور از بازي به مسئوليت مهيا كنيد .
اگرچه فعاليت هاي ساده فرزند نوپا شما ، اكثرأ پايه هاي مسئوليت پذيري مي باشند، اما اين طور نيست كه كودك هر گاه كه راه رفتن را آغاز كرد ؛ شروع به انجام كارهم بكند. در زندگي ابتدايي كودك ؛ معمولا پذيرفتن مسئوليت، با بازي توأم مي باشد .
عامل مهمي كه سبب ايجاد احساس مسئوليت در كودكان مي شود ” بازي كردن ” مي باشد . پدر و مادر بعدأ ناچار خواهند شد تا بين بازي كردن كودكان و كار آن ها تعادلي برقرار كنند با اين وجود كه فرايند ها و مهارت هايي در بازي كردن وجود دارد كه به كودك آموخته مي شود ، ولي بايد به مرور زمان كودكان را به فعاليت هايي به جز بازي كردن ملزم كنيد .
لازمه ي ايجاد مسئوليت ؛ ايجاد مرحله ي عبوراز بازي به مسئوليت مي باشد . كودك ابتدا اسباب بازي هايش را به عنوان سرگرمي ، جمع مي كند سپس براي آنكه به مادر كمك كند آن ها را مرتب مي كند ، كمي بعد از اين زمان ؛ به علت آن كه از بزرگتر ها حرف شنويي داشته ؛ اين عمل را انجام مي دهد و در نهايت چون كودك خودش را براي جمع كردن اسباب بازي هايش مسئول مي داند ، شروع به كار مي كند. مهارت پدر و مادر و مربي ها در اين است كه مرحله ي عبور از بازي به مسئوليت را به گونه اي انجام دهند كه ، كودكان بتوانند به راحتي حس احساس مسئوليت نسبت به خود و اطرافيانشان داشته باشند و بتوانند آن را تكامل بخشند . در اين صورت ، ابتدا ؛ براي فرزند خود در راستاي مسئوليت هاي بعدي او ، بازي هايي را طراحي كنيد . ثانيأ ، بين بازي و مسئوليت فرزند خود تعادلي را با افزايش سنش ايجاد كنيد . در اوايل كودكي ، اكثرا كودك وقت خود را به بازي كردن صرف مي كند ، اما بايد بتدريج شرايطي فراهم شود كه فرزند شما زماني را براي انجام اموري كه چندان هم برايش جالب نيستند بگذارد . البته بايد تعادل حفظ شود و در سنين كمتر از دبستان ؛ كودك بايد بيشتر زمان خود را صرف بازي كند .
۳-تفاوت بين دشوار است و من نمي توانم
حالت ديگري از يادگيري قبول مسئوليت در قبال وظيفه هاي خود ، اين است كه ؛ فرزند شما بر قادر نبودن يا راحت نبودن درك داشته باشد .
كودك معمولا اين دو را يكي مي داند در نهايت كاري كه برايش خوشايند نيست ، فكر مي كند كه توانايي انجام آن را ندارد . پس از آنجا كه كار دشوار را نمي تواند انجام دهد ، به فرد ديگري نياز دارد كه آن را انجام دهد و معمولا آن فرد مورد نظر يا پدر مي باشد يا مادر . اين نوع تفكر مانع از يادگيري موضوع مي باشد ، كه زندگي و مشكلات كودك ؛ مسئوليت و وظيفه خودش است نه فرد ديگري ست . كودك چون خيلي برايش مشكل است يا از كار دشوار شانه خالي مي كند يا به دنبال راه هايي ديگر براي فرار از آن كار يا انجام ناقص آن مي گردد . بايد كودك از سنين پايين عادت كند كه بعضي از كار ها خوشايند و لذت بخش نيستند و سختي هايي دارند . كودكان بايد تفاوت ميان اينكه ؛ كاري كه برايشان مشكل است و سختي دارد با كاري كه توانايي انجام آن را ندارند متوجه بشوند ، و نبايد كار را رها كنند تنها به صرف اينكه لذت بخش نيست . مي توان يكي از ضعف هاي تربيتي بيشتر والدين امروزي را اينگونه بيان كرد كه ؛ اجازه كشيدن سختي به كودكان خود را نمي دهند و مرتب سعي دارند كه ؛ آنچه را كه مورد علاقه فرزند است را بدون هيچ گونه سختي و رنجي در اختيار كودك گذاشته و او را از اينكه سختي هاي زندگي را تجربه كند غافل مي كنند ، در حالي كه كودك بايد با سختي ها و رنج هاي طبيعي زندگي آشنا شود و در اكثر اوقات اين مشكلات و سختي ها تجربه ساز براي كودكان شوند و سبب افزايش حس با كفايت بودن و ارزشمندي در آن ها مي شوند .
۴-مسئوليت اعضاي خانواده را مشخص كنيد
كودكان ؛ با افزايش سنشان ، زماني مسئوليت هاي خود را به درستي انجام مي دهند كه از قبل در خانواده شان ؛ هريك از اعضاي خانواده براي مسئوليت خاصي تحت شرايط عادلانه مشخص شده باشند . و مورد تأييد اعضا واقع شده باشد ، نه اينكه پدر و مادر يا ديگر اعضاي خانواده به صورت لحظه اي براي هر فرد وظيفه اي مشخص كنند . ضروري است كه قبل از آن كه به فرزندان خود مسئوليتي واگذار كنيد ، آن ها در مورد موضوع توجيه شده باشند . يكي از مناسب ترين روش ها براي اين امر ؛ داشتن جلسات خانوادگي است ، در اينگونه جلسات ؛ مسئوليت هايي كه براي خانواده نياز است مورد بحث قرار مي گيرند و براي هر فرد مسئولتي مشخص مي شود . در ابتداي جلسه مي توانيد با بيان مثالي از كندوي عسل و يا لانه ي مورچه ها ، براي كودك توضيح دهيم كه دليل تقسيم كار چيست و علت مشاركت همه ي اعضاي خانواده در كار ها چيست . جلسات خانوادگي باعث مي شود كه حس متحد بودن را به اعضاي خانواده بدهد و اينكه با يكديگر به سمت هدف هايي مشترك در حركت هستند و هركس ، بخشي از كار را در اين حركت پيش مي برد .
در اين جلسه ها مي توان با توجه به توان هر عضو از خانواده ، مسئوليت هايي را كه مرتبط با خانواده و اهداف آن است تقسيم كرد . هر يك از كودكان ، مسئوليت هاي خود را داوطلبانه انتخاب كنند يا اينكه مسئوليت هر كسي با قرعه كشي مشخص شود يا همچنين مي توان به صورت هفتگي مسئوليت هاي هر فرد را تغيير داد . در نظر داشته باشيد كه مدت زمان مسئوليت هر فرد حداقل يك هفته باشد . زيرا در اين صورت ميان كودكان تنش هايي ايجاد خواهد شد . و همچنين در اين جلسه ها در مورد اينكه اگر افراد به مسئوليت هاي خود عمل نكنند و چه چيزي پيش خواهد آمد را مورد بحث قرار دهيد .
۵- در زمان تصميم گرفتن ، بر مسئوليت فردي تأكيد داشته باشيد
كودكان شما وقتي كه فرصت تصميم گيري را دراختياردارند بايد درك كنند ، نتايج تصميم خود را قبول داشته باشند و مقصر دانستن بقيه معنا ندارد . البته هر كسي خودش مي تواند براي تصميم گيري خودش منابع را توسعه دهد و از روش هايي مانند مشورت كردن استفاده كند تا با خطاي كمتري مواجه شود و امام علي (ع) فرموده اند : « با صاحبان عقل ها مشورت كن تا از پشيماني و لغزش ها ايمن گردي » . ( غررالحكم و در الكلم ص ۴۴۲ )
۶- از پيامد هاي طبيعي و عقلاني استفاده كنيد
يكي از مورد هاي ضروري و مهم در آموزش مسئوليت پذيري به كودكان ، استفاده از عواقب منطقي و طبيعي رفتار ها مي باشد . در اين نوع آموزش ، بايد به كودك آموخته شود كه گزينش كند و از گزينش خود تجربه كسب كند و براي آموزش اين امر عامل مهمي كه مي تواند به آن كمك كند ، استفاده از نتايج طبيعي و منطقي ست . به گونه اي كار كنيد كه عواقب تبديل به جريان طبيعي تقصير يا كم كاري شوند .
مثال هايي از برخي از عواقب طبيعي و منطقي رفتارها :
- علي ۳ ساله ؛ ماشين خود را به دليل عصبانيت بيش از حد خراب مي كند ، ديگر ماشين جديدي برايش خريده نمي شود .
- آرمان ۴ ساله ، ناهار نمي خورد ، بايد تا وعده ي غذايي بعدي گشنه بماند .
- نسترن ۵ ساله ، ليوان چاي را مي ريزد ، دستمال براي تميز كردن به او داده نمي شود .
- حسين ۵ ساله ، اسباب بازي هايش كه در سالن پذيرايي پخش شده اند را جمع نمي كند ، به مدت ۲ روز اسباب بازي هايش از دسترس او دور مي مانند و به او داده نمي شود .
- مهيا ۸ ساله ، دست عروسك خواهرش را در حين دعوا مي شكند ، او بايد عروسك جديدي از پس انداز خودش براي خواهرش بخرد .
- سعيد ۱۲ ساله ، سرويس مدرسه اش را به دليل اتلاف وقت از دست مي دهد ؛ او بايد پياده به مدرسه برود .
- مهسا ۱۱ ساله ، در تكاليف مدرسه اش كم كاري مي كند ؛ نمره كم مي گيرد .
۷-استفاده ي مناسب از پاداش ها كنيد
به دليل آن كه منابع پاداش در اختيار پدر و مادر قرار دارد ، آن ها بايد به گونه اي از اين عامل استفاده كنند كه سبب تقويت مسئوليت پذيري باشد . بعضي از افراد بر اين معتقدند كه براي رفتار مناسب ، “پاداش ” نوعي ” رشوه ” به حساب مي آيد و عده اي ديگر از افراد از پاداش به خصوص پاداش هاي مادي ، به عنوان تنها عامل تحريك كننده ي كودك استفاده مي كنند . در صورتي پاداش هاي مادي ممكن است رشوه محسوب شوند كه از آنها به عنوان اساسي ترين روش براي ايجاد انگيزه در كودك توسط والدين استفاده كنند . و يا اگر كودك ياد بگيرد كه اگر در برابر اوامر والدين مدتي مقاومت كند ، در نهايت در ازاي پذيرش از اوامر آن ها ، پاداش دريافت مي كنند .
۸- استفاده ي مناسب از پاداش ها كنيد
پاداش ملموس ، سبب ياري كردن كودكان در ايجاد هدف هاي عيني مي شود . اينگونه پاداش ها دررشد و توانايي پذيرش مسئوليت ، اثري عميق دارند . در صورتي كه بايد مراقب بود كه استفاده كردن از پاداش هاي مادي به عنوان تنها روش تقويت حس مسئوليت پذيري تبديل نشود . امكان دارد با استفاده زياد از پاداش مادي ، به صورت موقت به هدف برسيد اما شما نتوانسته ايد حس دروني را براي انجام مسئوليت درون او به وجود بياوريد . به نحوي از پاداش مادي استفاده نكنيد كه كودك درون خود احساس كند با انجام مسئوليت هاي خودش از پدر و مادر مزد مي گيرد .
۹-از پاداش هاي غير مادي استفاده كنيد
- زماني كه كودكي از عهده ي كاري بر مي آيد او را تحسين كنيد .
- هر از چند گاهي همزمان با تكامل و پيشرفت كودك ، بدون مقدمه تشويقش كنيد . مثلا ؛ « براي تميز كردن آشپزخانه ، خيلي زحمت كشيدي ، نظرت چيست كه بروي براي خودت شكلات بخري ؟ » .
- زماني كه فرزند شما به كمك نياز دارد به او ياري برسانيد : « چون ديروز در تميز كردن آشپزخانه به من كمك كردي بهتر است من هم در تميز كردن اتاقت به تو كمك كنم » .
- نسبت به آن چه كودكان انجام مي دهند تمايل نشان دهيد و تشويقشان كنيد .
در مورد اين موضوع ؛ با دكتر مهري شيرازي فوق تخصص روان پزشكي اطفال و عضويت هيوت علمي دانشگاه علوم بهزيستي و توان بخشي صحبت هايي داشتيم كه :
توانايي ذهني ، قدرت بدني
ايشان مي گويند : با توجه به اينكه ؛ هنگامي كه كودك داراي توان ذهني و قدرت بدني لازم براي انجام كاري است ، مي توان از او درخواست كرد كه وظيفه اي را به عهده بگيرد . به خراسان مي گويد : والدين كاملا متوجه مي شوند كه فرزندشان از چه زماني توانايي بدني و ذهني انجام عملي را دارد و نمي توان براي براي همه ي كودكان ، سن مشخصي را در نظر گرفت . اين مهم است كه به موقع به كودك فرصت بدهيم و اجازه بدهيم كه اشتباه كند يا اگر كاري را ناقص انجام داده تلاشش را بكند . هر وقتي كه پدر و مادر متوجه شدند كه فرزندشان قسمتي از اعمال شخصي اش را انجام دهد ، بايد بخاطر كارهايي كه انجام مي دهد ، كودك را تشويق كنند و به او اعتماد كنند و اشتباهاتش را قبول كنند تا به اندازه كافي مهارت پيدا كند . البته در هر مرحله از انجام كار بايد ، بر توانايي و مهارت كودك تأكيد كنيم و از كودك بخواهيم همن كار را ادامه دهد . همين طور بايد در انجام كارهاي مشترك خانه ، كودك را سهيم كنيم . مثلا از او بخواهيم لباس هاي خود را مرتب كند و در كمد لباسي اش قرار دهد . اگر در زمان مناسب مسئوليتي به كودك ندهيم ، به انجام كار عادت نمي كند و تصور مي كند در خانه وظيفه اي ندارد و والدين را مسئول انجام وظايفش مي داند و آن ها بايد وظايفش را انجام دهند .
مطالب مرتبط:
پرورش كودك مستقل
مفهوم پذيرش مسئوليت براي كودك
كودك بايد بداند كه در خانه ، روزانه كار هاي زيادي انجام مي شود و هركس براي انجام كاري مسئول است ، و كودك هم بايد خدماتي به عنوان يكي از اعضاي خانواده انجام دهد . يكي از مناسب ترين راه ها براي شناخت كودك ؛ از اين مفهوم ، آن است كه كار هايي را كه در منزل به صورت روزانه انجام مي شودرا به صورت فهرستي بنويسيم و براي او بخوانيم، اين موضوع كه چه كساني اين اعمال را انجام مي دهند و چه كساني از آن خدمات انجام شده بهره مي برند ، اين عمل سبب مي شود كه كودك كاملا متوجه شود خدماتي كه دريافت مي كند ، بدون سعي و تلاش و زمان و هزينه مهيا نشده است . و خود كودك هم بايد در اين زمينه نقش داشته باشد .
نحوه ي ايجاد ارتباط صحيح
دكتر شيرازي ادامه مي دهد : براي آموزش همه ي مسائل تربيتي در ابتدا بايد با كودك رابطه ي خوبي داشته باشيم تا نكات آموزشي را بتوايم به او منتقل كنيم . بهتر است براي تفريح و بازي و فعاليت هاي لذت بخش و مورد علاقه كودك زمان بيشتري بگذاريم و رابطه ي خوبي با كودك داشته باشيم . ابتدا كارها و اعمال خوب و مناسب كودك را تحسين كنيم و سپس قوانين و مقرراتي را مشخص كنيم . از توصيه هاي ديگر مي توان به پذيرفتن كودك نسبت به تقليد كردن كار ها ، حساسيت هاي نامناسب را كنار بگذاريد و خطا هاي كودك را بپذيريد ، در قبال كار هاي انجام شده توسط كودك صبور باشيد ، از مضطرب شدن كودك جلوگيري كنيد و عجله نكنيد ؛ اشاره كرد .
همچنين دكتر شيرازي اظهار مي كند : براي آنكه والد خوبي باشيم ؛ بايد سعي بر پرورش ويژگي هاي مثبت كودك داشته باشيم ، زمان بيشتري را برايش صرف كنيم ، براي صحبت هاي كودك شنونده ي خوبي باشيم و شأن و اعتبار خود را حفظ كنيم .
در ادامه مطلب چند نكته در زمينه فرزند پروري ارائه مي دهيم :
مناسب ترين راه براي تربيت كودك هاي مسئوليت پذير اين است كه ، براي كودك ؛ خودتان الگوي خوبي باشيد . اگر از كودك مي خواهيد كه خودش وسايلش را مرتب كند ، لباس هايش را آويزان كند ، اسباب بازي هايش را جمع كند ، خودتان در منزل وسايلتان را در اطراف پرت نكنيد و منظم و مرتب باشيد . دقيقا كاري كه از كودك مي خواهيد را به او بگوييد و برايش توضيح دهيد . براي مثال بگوييد : الان وقت شام است بايد سفره را بچينيم و به او نشان دهيد كه چگونه اين كار را انجام دهد . اولويت ها را مشخص كنيد و در نظر داشته باشيد . زماني كه كودك از شما مي خواهد كه او را به شهر بازي ببريد ؛ بگوييد : هوا خوب است و حتما مي رويم ولي اول بايد كار هاي خانه را انجام دهيم . به كودك بگوييد كه شما هم به تفريح علاقه مند هستيد ولي بايد كار ها را تمام كنيد ، در نهايت متوجه مي شود كه شما قصد نداريد كه او را سرگرم كنيد ، در صورتي كه كار ها را بر اساس اولويت انجام مي دهيد . به جاي جملات منفي مانند ؛ ” اگر اين كار رو نكني … ” از جملا مثبت مانند ؛ ” اگر مي خواهي بازي كني اول بايد لباس هاي مدرسه ات را درآوري ” استفاده كنيد . با تكرار مرتب اين كلمات ؛ انجام اين امور برايش عادت مي شود و نيازي به يادآوري مرتب او نيست . به مقدار كار كودك توجه نكنيد بلكه به مقدار تلاشش توجه كنيد . اگر كار هايي مانند ؛ مرتب كردن اتاقش يا جمع كردن اسباب بازي هايش را به صورت ناقص انجام داده است ، خودتان بقيه كار را انجام دهيد . با سرزنش كردن كودك ، او تصور مي كند كه راضي كردن شما دشوار است يا غير ممكن مي باشد ، بنابراين تلاش خود را قطع مي كند . در نظر داشته باشيد كه با انجام بيشتر كار هايش توسط خودش ، بيشتر به آن ها مسلط خواهد شد . از جملات تحسين كننده استفاده كنيد . براي مثال ؛ بگوييد : ” متوجه هستم كه تلاش ميكردي همه غذايت را بخوري و بشقاب را در سينك قرار بدهي ، اما بايد اين كار را آهسته تر انجام دهي چون امكان دارد بشقاب از دستت سر بخورد و بشكند “. صبور باشيد . شلوغي و شيطنت قسمتي از دنياي كودكان مي باشد ، حتي سعي كنيد موقع انجام كار از كوره در نرويد و آرام باشيد و حتي اگر كودكانتان شيطنت كردند ، به آرامي بگوييد : اين قرارمان نبوده ، اما اين شلوغ كاري براي يك بار تحمل كننده است و براي بار بعدي تنبيه خواهد شد .
با همسرتان به صورت هماهنگ عمل كنيد .اگرتصميمي كه گرفته ايد ، و از بچه هايتان خواستيد انجامش دهند ، با قاطعيت برخورد كنيد. با همسرتان در مورد انتظاراتتان از كودك و قوانين خانه به صورت واضح و روشن صحبت كنيد .
بر اين موضوع تأكيد داشته باشيد كه در قبال كارهايي كه انجام مي دهد ، پاداشي نمي گيرد . فرزند شما بايد اين موضوع را بداند كه مانند ديگر اعضاي خانواده داراي وظايفي ست كه بايد بدون انتظار دريافت پاداشي انجامشان دهد . كارهاي منزل ، اموري گروهي و جمعي ست كه بايد همگي در آن شراكت داشته باشند و كودك شما هم بايد قسمتي از آن را انجام دهد . از اول كودك را بخاطر انجام ندادن امور محوله ، تنبيه نكنيد بلكه با او به آرامي صحبت كنيد و از او بپرسيد به كدام كار علاقه دارد ، و دليل آنكه كاري كه به او سپرده شده بود را انجام نداده و براي جبرانش چه كار بايد كرد.
نكات پاياني
با اعمال راه و روش هايي كه در اين متن آمد ، شما مي توانيد فرزندي مسئوليت پذير تربيت كنيد ولي بايد توجه كنيد كه تربيت چنين كودكي ، به گونه اي خاص ؛ نيازمند اطلاعاتي خاص و اعمال اين روش ها و صبوري بر آن ها نيز مي باشد . به عبارت بهتر؛ تنها با داشتن اين اطلاعات شما كودكي مسئوليت پذير پرورش نداده ايد ، و براي اين كار بايد زمان و دقت لازم به كار ببريد.